แบตเตอรี่ EV หมดอายุแล้วไปไหน? แบตเตอรี่รถ EV ที่หมดอายุการใช้งานแล้วอาจไม่ได้จบชีวิตลงในกองขยะ แต่ยังสามารถไปต่อเป็นระบบกักเก็บพลังงาน หรือถูกรีไซเคิลเพื่อดึงแร่สำคัญกลับมาใช้ใหม่และเมื่อไทยกำลังจะมีแบตเตอรี่หมดอายุเพิ่มขึ้นอีกมหาศาล คำถามสำคัญคือ เราพร้อมรับมือกับ “ขยะพลังงาน” ก้อนใหญ่นี้แล้วหรือยัง?
แบตเตอรี่ EV ไม่ได้มีอายุแบบ “หมดแล้วดับทันที” แต่จะค่อย ๆ เสื่อมความสามารถในการเก็บพลังงาน หรือที่เรียกว่า Battery Degradation จากการสำรวจรถ EV มากกว่า 22,700 คันจาก 21 รุ่น พบว่าแบตเตอรี่มีการเสื่อมเฉลี่ยประมาณ 2.3% ต่อปี และโดยเฉลี่ยแล้ว แบตเตอรี่อาจยังเหลือความจุราว 81.6% หลังใช้งาน 8 ปี สะท้อนว่าแบตเตอรี่สมัยใหม่สามารถใช้งานได้นานกว่าที่หลายคนกังวล และอาจอยู่ได้ราว 13 ปีขึ้นไปตามอัตราการเสื่อมที่สังเกตได้
ปัจจัยที่ทำให้แบตเตอรี่เสื่อมเร็วหรือช้าต่างกันมีหลายอย่าง ทั้ง อุณหภูมิ รูปแบบการชาร์จ ความถี่ในการใช้งาน และระดับประจุที่แบตเตอรี่ต้องค้างอยู่เป็นเวลานาน โดยเฉพาะการชาร์จเร็ว DC กำลังสูงกว่า 100 kW เป็นปัจจัยสำคัญที่เร่งการเสื่อม จากข้อมูลปี 2026 รถที่ใช้การชาร์จเร็วกำลังสูงมีอัตราเสื่อมได้ถึงประมาณ 3.0% ต่อปี เทียบกับประมาณ 1.5% ในกลุ่มที่ใช้การชาร์จกำลังต่ำกว่า ขณะที่สภาพอากาศร้อนก็เพิ่มอัตราการเสื่อมขึ้นเช่นกัน
สิ่งสำคัญคือ “แบตเตอรี่เสื่อม” ไม่เท่ากับ “แบตเตอรี่หมดอายุ” เพราะเมื่อความจุลดลง รถอาจวิ่งได้ระยะทางสั้นลง แต่แบตเตอรี่ยังสามารถใช้งานต่อได้อีกหลายปี และเมื่อไม่เหมาะกับการใช้งานในรถแล้วก็ยังสามารถนำไปใช้เป็นระบบกักเก็บพลังงาน หรือเข้าสู่กระบวนการรีไซเคิลเพื่อดึงวัสดุสำคัญกลับมาใช้ใหม่ได้ ดังนั้นอายุของแบตเตอรี่ EV จึงควรมองเป็น “วงจรชีวิต” มากกว่ากำหนดวันหมดอายุเพียงวันเดียว
แนวคิด Second Life หรือการนำแบตเตอรี่จากรถยนต์ไปใช้ในงานอื่นจึงเกิดขึ้น เช่น เก็บไฟจากโซลาร์เซลล์ สำรองไฟให้บ้าน อาคาร หรือโรงงาน ก่อนที่จะส่งเข้าสู่กระบวนการรีไซเคิลในขั้นสุดท้าย งานวิจัยที่ศึกษาบริบทประเทศไทยพบว่า การนำแบตเตอรี่ไปใช้ต่ออีกประมาณ 10 ปีก่อนรีไซเคิล สามารถให้ผลด้านสิ่งแวดล้อมดีกว่าการนำไปรีไซเคิลทันทีในหลายสถานการณ์
จากแบตรถยนต์ สู่ “แบตเตอรี่กักเก็บไฟ”
หนึ่งในปลายทางที่ถูกจับตามองมากที่สุดคือการนำแบตเตอรี่ EV ที่เสื่อมแล้วไปทำเป็น Energy Storage System (ESS) เพราะระบบกักเก็บพลังงานไม่ได้ต้องการสมรรถนะระดับเดียวกับแบตเตอรี่ที่ใช้ขับรถ
ตัวอย่างเช่น แบตเตอรี่ที่เหลือความจุประมาณหนึ่งระดับอาจถูกนำมาต่อเป็นระบบกักเก็บไฟสำหรับโซลาร์เซลล์ ใช้เก็บไฟช่วงกลางวันแล้วนำมาใช้ตอนกลางคืน หรือใช้เป็นไฟสำรองในโรงงานและอาคาร อย่างไรก็ตาม Second Life ยังมีข้อจำกัดทั้งเรื่องความปลอดภัย อายุการใช้งานที่เหลืออยู่ ต้นทุนการถอดและประกอบแบตเตอรี่ใหม่ รวมถึงความรับผิดชอบด้านการรับประกันและมาตรฐานความปลอดภัย ทำให้ไม่ได้เหมาะกับแบตเตอรี่ทุกลูก
ถ้าใช้ต่อไม่ได้ ก็เข้าสู่ “โรงงานรีไซเคิล”
เมื่อแบตเตอรี่เสื่อมมากจนไม่คุ้มกับการนำกลับมาใช้งานต่อ ทางเลือกสำคัญคือ Recycling โดยแบตเตอรี่จะถูกถอด แยก และผ่านกระบวนการทางกายภาพและเคมีเพื่อดึงวัสดุที่มีมูลค่ากลับมาใช้ใหม่
สิ่งที่อุตสาหกรรมต้องการนำกลับมา ได้แก่ ลิเทียม นิกเกิล โคบอลต์ ทองแดง และวัสดุอื่น ๆ โดยวัสดุที่ผ่านการแปรรูปอาจกลายเป็นวัตถุดิบสำหรับผลิตแบตเตอรี่รุ่นใหม่อีกครั้ง แนวคิดนี้ทำให้แบตเตอรี่ EV ไม่ได้เป็นเพียงผลิตภัณฑ์ที่ใช้แล้วทิ้ง แต่สามารถกลายเป็นส่วนหนึ่งของ Circular Economy หรือเศรษฐกิจหมุนเวียนได้
“Black Mass” อาจกลายเป็นวัตถุดิบสำคัญของยุค EV
ในกระบวนการรีไซเคิล แบตเตอรี่ลิเธียมไอออนสามารถถูกบดและผ่านกระบวนการแยก จนเกิดวัสดุที่เรียกว่า Black Mass ซึ่งมีโลหะสำคัญจากแบตเตอรี่รวมอยู่ด้วย เช่น ลิเทียม นิกเกิล โคบอลต์ และแมงกานีส
สิ่งที่น่าสนใจคือ การรีไซเคิลในอนาคตอาจช่วยลดการพึ่งพาการทำเหมืองแร่ใหม่ เพราะแร่สำคัญบางส่วนสามารถนำกลับเข้าสู่ห่วงโซ่การผลิตได้อีกครั้ง IEA ระบุว่า เมื่อระบบรีไซเคิลขยายตัวเต็มที่ การรีไซเคิลสามารถช่วยลดความต้องการลิเทียมและนิกเกิลได้อย่างมีนัยสำคัญในระยะยาว
แต่ปัญหาคือ แบตเตอรี่หมดอายุจำนวนมากยังมาไม่ถึง เพราะ EV ที่ขายในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา ส่วนใหญ่ยังใช้งานอยู่ IEA ประเมินว่าช่วงกลางทศวรรษ 2030 เป็นต้นไปจึงจะเริ่มเห็นแบตเตอรี่หมดอายุจำนวนมากขึ้นอย่างชัดเจน ทำให้ช่วงนี้อุตสาหกรรมกำลังอยู่ในช่วงเตรียมโครงสร้างพื้นฐานสำหรับ “ขยะก้อนใหญ่” ที่กำลังจะมาถึง
แล้วประเทศไทยจะจัดการแบตเตอรี่ EV เหล่านี้อย่างไร?
ประเทศไทยกำลังเข้าสู่ช่วงสำคัญของการวางระบบจัดการ แบตเตอรี่ EV เมื่อหมดอายุการใช้งาน (End-of-Life: EoL) เพราะในอีกไม่กี่ปีข้างหน้าแบตเตอรี่จากรถ EV รุ่นแรก ๆ จะทยอยเข้าสู่ระบบจัดการซากมากขึ้น ประเด็นจึงไม่ได้อยู่แค่ “จะเอาแบตเตอรี่ไปทิ้งที่ไหน” แต่ต้องครอบคลุมตั้งแต่การถอดออกจากรถ การรวบรวม การขนส่ง การตรวจสอบสภาพ การนำกลับมาใช้ใหม่ ไปจนถึงการรีไซเคิล โดย TDRI เสนอว่าประเทศไทยควรมีระบบจัดการตลอดวงจรชีวิต และควรพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานกับมาตรฐานด้านความปลอดภัยสำหรับการจัดการแบตเตอรี่โดยเฉพาะ เนื่องจากแบตเตอรี่ EV เป็นแบตเตอรี่แรงดันสูงและมีความเสี่ยงหากถอด เก็บ หรือขนส่งไม่ถูกวิธี
อีกเรื่องสำคัญคือ Extended Producer Responsibility หรือ EPR ซึ่งเป็นแนวคิดที่ให้ผู้ผลิตหรือผู้นำเข้ามีส่วนรับผิดชอบต่อผลิตภัณฑ์หลังหมดอายุ ไม่ปล่อยให้ภาระตกอยู่กับผู้บริโภคหรือระบบจัดการขยะเพียงอย่างเดียว ปัจจุบันไทยยังไม่มีระบบ EPR สำหรับแบตเตอรี่ EV ที่เป็นภาคบังคับอย่างเต็มรูปแบบ ทำให้ยังมีช่องว่างตั้งแต่การรับคืนแบตเตอรี่ การกำหนดผู้รับผิดชอบ ไปจนถึงเส้นทางปลายทางของแบตเตอรี่ ขณะที่กรมควบคุมมลพิษกำลังผลักดันแนวคิด EPR ให้ครอบคลุมซากแบตเตอรี่รถยนต์ไฟฟ้า โดยมองให้การคัดแยก รวบรวม และขนส่งซากเข้าสู่ระบบเศรษฐกิจหมุนเวียนเป็นส่วนหนึ่งของระบบเดียวกัน
หนึ่งในเครื่องมือที่จะเข้ามาช่วยแก้ปัญหานี้คือ Battery Passport ซึ่งเปรียบเสมือน “ประวัติดิจิทัลประจำตัวแบตเตอรี่” ที่เก็บและเชื่อมโยงข้อมูลตลอดอายุการใช้งาน ตั้งแต่แหล่งที่มา ผู้ผลิต ข้อมูลทางเทคนิค การใช้งาน สถานะสุขภาพแบตเตอรี่ ไปจนถึงข้อมูลที่ช่วยให้ตัดสินใจได้ว่าแบตเตอรี่ก้อนนั้นควรนำไปใช้ต่อ ซ่อม ปรับสภาพ หรือรีไซเคิลอย่างไร ENTEC กำลังทำงานด้าน Battery Passport และระบบติดตามแบตเตอรี่ของไทย โดยในปี 2569 มีการเดินหน้าพัฒนาแนวทาง Thailand Battery Tracking System และหารือถึงความท้าทายในการนำระบบไปใช้งานจริง ซึ่งจะช่วยเพิ่มความสามารถในการตรวจสอบย้อนกลับและสนับสนุนเศรษฐกิจหมุนเวียนของอุตสาหกรรมแบตเตอรี่
ส่วนปลายทางของแบตเตอรี่ไม่ได้มีแค่การรีไซเคิล เพราะไทยกำลังมองทั้ง Second Life และ Recycling ควบคู่กัน หากแบตเตอรี่ยังมีสภาพดี ก็สามารถประเมินและนำไปใช้ในระบบกักเก็บพลังงานหรือ ESS ก่อนที่จะเข้าสู่กระบวนการรีไซเคิลเมื่อหมดประโยชน์จริง ๆ ขณะเดียวกัน ENTEC กำลังศึกษาทั้งเทคโนโลยีรีไซเคิลและแนวทางคัดเลือกพื้นที่ที่เหมาะสมสำหรับนิคมอุตสาหกรรมรีไซเคิลแบตเตอรี่ EV เพื่อสร้างโครงสร้างพื้นฐานรองรับในอนาคต ดังนั้นเป้าหมายของไทยจึงไม่ควรเป็นเพียง “กำจัดแบตเตอรี่เก่า” แต่คือการสร้างวงจร รถ EV → แบตเตอรี่ใช้แล้ว → Second Life → Recycling → วัตถุดิบกลับเข้าสู่การผลิตแบตเตอรี่ใหม่ ให้เกิดขึ้นภายในระบบเศรษฐกิจของประเทศมากที่สุด
อ้างอิง geotab.com tdri.or.th และ cover geotab.com
และข่าวอื่นๆเพิ่มเติมได้ที่ it24hrs.com
แบตเตอรี่ EV หมดอายุแล้วไปไหน? เปิดเส้นทาง “ชีวิตที่สอง” ก่อนกลายเป็นขยะ
อย่าลืมกดติดตามอัพเดตข่าวสาร ทิปเทคนิคดีๆกันนะคะ Please follow us
Youtube it24hrs
Twitter it24hrs
Tiktok it24hrs
facebook it24hrs
ติดต่อโฆษณา [email protected] โทร 080234502
